بحران کمبود شربت تنتور اوپیوم در مراکز درمان اعتیاد بار دیگر اختلاف میان درمانگران و سازمان غذا و دارو را بالا گرفته است.
مسئولان از احتمال تخلف در برخی مراکز و عرضه دارو خارج از شبکه رسمی سخن میگویند، در حالی که درمانگران میپرسند اگر دارو از مسیر قانونی خارج شده، دقیقاً در کجای زنجیره این نشت رخ داده است؟ همزمان گزارشهایی از دسترسی به این دارو در بازار غیررسمی نیز منتشر شده که ضرورت شفافیت درباره تولید، توزیع و مصرف نهایی آن را بیشتر کرده است.
منتقدان یادآوری میکنند که برنامه کاهش آسیب ایران پیشتر از سوی سازمان ملل متحد بهعنوان الگویی موفق در منطقه ستوده شده و توانسته شاخصهایی مانند شیوع ایدز در معتادان تزریقی را بهشدت کاهش دهد؛ از این رو تخریب کل شبکه درمان نگهدارنده را راهحل مناسبی نمیدانند.
بر پایه گزارشهای منتشرشده، کمبود ماده اولیه و شربت اوپیوم از پاییز سال گذشته آغاز شد. اعتراضهای صنفی درمانگران در تهران نشان داد نزدیک به یک میلیون بیمار تحت درمان نگهدارنده قرار دارند و در بیش از ۱۵ استان با محدودیت یا قطع سهمیه مواجه شدهاند؛ برخی مراکز تا دو ماه دارو دریافت نکرده بودند. در همین بازه، گزارشهایی از عرضه این شربت در بازار غیررسمی با قیمتی چند برابر نرخ رسمی منتشر شد.
یکی از اعضای کمیسیون بهداشت مجلس نیز با اشاره به جلسات متعدد با سازمان غذا و دارو، این پرسش را مطرح کرده که اگر تولید دارو متوقف شده، چرا نمونه آن همچنان در بازار غیررسمی یافت میشود اما به کلینیکها نمیرسد؟
رئیس سازمان غذا و دارو در مصاحبهای اعلام کرده مصرف سالانه شربت تریاک بر اساس آمار خودِ مراکز درمانی به حدود ۱۳ میلیون شیشه رسیده و نتیجه گرفته برخی مراکز بهجای درمان، به کانون عرضه تبدیل شدهاند؛ اما تأکید کرده این رقم از دادههای مراکز است، نه از شرکتهای تولیدکننده.
منتقدان این ادعا خواستار انتشار دادههای دقیق در تمام حلقههای زنجیرهاند: میزان ماده اولیه تحویلی به کارخانه، حجم تولید، توزیع میان دانشگاههای علوم پزشکی و مراکز درمانی، تعداد بیماران فعال، و مقصد نهایی هر محموله. به باور آنان، بدون انتشار چنین جدولی نمیتوان با قطعیت درباره محل نشت دارو اظهار نظر کرد.
سامانه ثبت بیماران موسوم به آیداتیس نیز حدود سه سال متوقف بوده و سامانه جایگزین آن، مبتنی بر دریافت کد GLN، از اواسط امسال برای توزیع داروهای تحت کنترل الزامی شده است. منتقدان این طرح میگویند بدون آزمایش پایلوت و بدون توجه کافی به زیرساخت اینترنت، قطعی برق و محرمانگی اطلاعات بیماران اجرا شده و بهجای سادهسازی، بر پیچیدگی اداری افزوده است.
آنان همچنین یادآوری میکنند که با وجود سالها اجرای کدگذاری GLN در داروخانهها، بازارهای غیررسمی دارو در برخی مناطق شهری همچنان فعالاند؛ نکتهای که به گفته آنان تردید ایجاد میکند که آیا افزودن لایههای کدگذاری جدید میتواند مشکل نشت را در مراکز ترک اعتیاد نیز حل کند یا خیر.
منتقدان هشدار میدهند که تعطیلی گسترده مراکز درمان اعتیاد میتواند پیامدهای اجتماعی سنگینی از جمله بازگشت مددجویان به اعتیاد خیابانی، بیکاری نیروی متخصص درمانی و آسیب به معیشت هزاران خانواده به همراه داشته باشد، و خواستار آناند که تصمیمهای ستادی با همکاری میدانی درمانگران و بر پایه دادههای شفاف و قابل حسابرسی اتخاذ شود.