پیشگیری از سرطان؛ ۴۰ درصد سرطانها قابل پیشگیری است
پیشگیری از سرطان میتواند نقش مهمی در کاهش موارد ابتلا و مرگومیر ناشی از این بیماری داشته باشد. مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت با تأکید بر اهمیت کاهش عوامل خطر، تشخیص زودهنگام و خودمراقبتی اعلام کرد که حدود چهار مورد از هر ۱۰ مورد سرطان قابل پیشگیری است.
جعفر جندقی در گردهمایی پویش ملی «هیچکس تنها نیست؛ با هم علیه سرطان» با شعار «از پیشگیری تا درمان و تسکین» درباره وضعیت سرطان در کشور و راهکارهای کاهش بار این بیماری توضیح داد.
به گفته وی، عوامل مختلف فردی، محیطی، اقتصادی و اجتماعی در بروز سرطان نقش دارند و اصلاح سبک زندگی، کاهش عوامل خطر و افزایش آگاهی عمومی میتواند بخش مهمی از مسیر پیشگیری از سرطان را تشکیل دهد.
۴۰ درصد سرطانها قابل پیشگیری است
مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت با اشاره به اهمیت پیشگیری از سرطان گفت: از هر ۱۰ مورد سرطان، حدود چهار مورد قابل پیشگیری است.
البته سهم عوامل خطر در انواع مختلف سرطان یکسان نیست. برخی عوامل مانند مصرف دخانیات، اضافهوزن، رژیم غذایی نامناسب، برخی عفونتها و مصرف الکل میتوانند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند.
کاهش این عوامل خطر در کنار تشخیص بیماری در مراحل اولیه میتواند به کاهش بار بیماری و بهبود نتایج درمان کمک کند.
مهمترین عوامل خطر سرطان چیست؟
سرطان بیماری پیچیدهای است و معمولاً یک عامل واحد باعث ایجاد آن نمیشود. عوامل ژنتیکی، سبک زندگی، شرایط محیطی و وضعیت اجتماعی و اقتصادی میتوانند در افزایش خطر ابتلا نقش داشته باشند.
جندقی، سبک زندگی، ژنتیک، سواد سلامت، نگرش و باورهای افراد را از جمله عوامل فردی مؤثر بر سلامت عنوان کرد.
در کنار این موارد، شهرنشینی، مخاطرات محیطی و ساختارهای نظام سلامت نیز میتوانند بر وضعیت سلامت جامعه تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، پیشگیری از سرطان نیازمند مجموعهای از اقدامات فردی و سیاستهای عمومی است و تنها به رفتار یک فرد محدود نمیشود.
دخانیات؛ یکی از عوامل اصلی سرطان
مصرف دخانیات یکی از مهمترین عوامل خطر قابل پیشگیری در زمینه سرطان محسوب میشود.
به گفته مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، در مردان ایرانی عواملی مانند مصرف سیگار و تریاک، اضافهوزن، رژیم غذایی نامناسب و قلیان از عوامل خطر مهم هستند.
در زنان نیز اضافهوزن، عوامل عفونی، مصرف سیگار و قلیان و مواجهه با دود دستدوم از عوامل قابل توجه به شمار میروند.
وزارت بهداشت همچنین نسبت به عادیسازی مصرف دخانیات در تولیدات رسانهای هشدار داده است. به گفته جندقی، دود دستدوم تنها نگرانی موجود نیست و دود دستسوم نیز میتواند اهمیت داشته باشد؛ زیرا مواد ناشی از مصرف دخانیات ممکن است برای مدتی در محیط باقی بمانند.
نقش عوامل محیطی در ابتلا به سرطان
عوامل محیطی نیز در بحث پیشگیری از سرطان اهمیت دارند.
آلودگی هوا، برخی سموم، فلزات سنگین و سموم دفع آفات نباتی از جمله مخاطراتی هستند که وزارت بهداشت به آنها اشاره کرده است.
علاوه بر عوامل محیطی، شرایط اقتصادی و اجتماعی نیز میتواند بر سلامت افراد تأثیر بگذارد. سطح پوشش بیمه، حمایتهای اجتماعی، وضعیت تحصیلی و هزینههای درمان از جمله عواملی هستند که میتوانند دسترسی افراد به خدمات سلامت را تحت تأثیر قرار دهند.
چرا تشخیص زودهنگام سرطان اهمیت دارد؟
پیشگیری تنها به جلوگیری از ایجاد بیماری محدود نمیشود. شناسایی سرطان در مراحل اولیه نیز یکی از مهمترین اقدامات برای کاهش عوارض و مرگومیر ناشی از این بیماری است.
جندقی با اشاره به سطوح مختلف پیشگیری گفت که در سطح دوم پیشگیری، هدف شناسایی بیماری پیش از پیشرفت آن است.
به گفته وی، اگر سرطان در مراحل یک و دو تشخیص داده شود، امکان کنترل و درمان بیماری بیشتر خواهد بود. تشخیص زودهنگام همچنین میتواند از پیشرفت بیماری، افزایش عوارض و کاهش کیفیت زندگی بیمار جلوگیری کند.
وی پایینتر بودن مرگومیر ناشی از برخی سرطانها در بعضی کشورها را تا حدی مرتبط با تشخیص بیماری در مراحل پایینتر دانست.
غربالگری سرطان در شبکه بهداشت کشور
یکی از ابزارهای مهم برای پیشگیری از سرطان و شناسایی زودهنگام برخی سرطانها، برنامههای غربالگری است.
بر اساس توضیحات مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، در شبکه بهداشت کشور برنامههای غربالگری برای سرطان پستان، سرطان روده بزرگ و سرطان دهانه رحم دنبال میشود.
هدف از این برنامهها شناسایی افراد در معرض خطر یا موارد مشکوک و ارجاع آنها برای بررسیهای تخصصیتر است.
غربالگری سرطان پستان
برای سرطان پستان، زنان در گروه سنی ۳۰ تا ۶۹ سال در برنامههای مربوط قرار دارند.
این برنامه شامل بررسی شرح حال، سابقه خانوادگی، معاینه بالینی و آموزش خودمراقبتی است. در صورت نیاز نیز فرد برای انجام بررسیهایی مانند سونوگرافی، ماموگرافی یا نمونهبرداری به مراکز تخصصی ارجاع میشود.
غربالگری سرطان روده بزرگ
برای سرطان روده بزرگ نیز گروههای سنی مشخصی در برنامه غربالگری قرار دارند.
مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، گروه سنی ۵۰ تا ۶۹ سال را از گروههای هدف این برنامه اعلام کرده است و در برخی برنامهها بازه سنی ۵۰ تا ۷۰ سال نیز مورد توجه قرار میگیرد.
شرح حال، معاینه، آزمایش فیت، آموزش خودمراقبتی و ارجاع برای بررسیهای تخصصی از جمله اقدامات این برنامه است.
غربالگری سرطان دهانه رحم
برنامه غربالگری سرطان دهانه رحم نیز برای زنان در گروههای سنی مشخص انجام میشود.
طبق توضیحات ارائهشده، زنان ۳۰ تا ۵۹ سال در این برنامه قرار دارند و در برخی برنامهها این بازه تا ۶۰ سال نیز دنبال میشود.
شرح حال، معاینه، نمونهبرداری، آموزش خودمراقبتی و ارجاع به متخصص زنان از جمله خدمات مرتبط با این برنامه است.
خودمراقبتی چه نقشی در پیشگیری از سرطان دارد؟
خودمراقبتی یکی دیگر از محورهای مهم برنامههای سلامت است.
خودمراقبتی به معنای توانایی فرد، خانواده و جامعه برای ارتقای سلامت، پیشگیری از بیماری، حفظ سلامت، مقابله با بیماری و کاهش ناتوانیهای ناشی از آن است.
آموزش خودمراقبتی میتواند به افراد کمک کند عوامل خطر بیماریها را بهتر بشناسند و در زمان مناسب برای دریافت خدمات سلامت اقدام کنند.
از نگاه وزارت بهداشت، تقویت خودمراقبتی میتواند علاوه بر ارتقای سلامت و کیفیت زندگی، به استفاده منطقیتر از خدمات پزشکی و کاهش هزینههای نظام سلامت نیز کمک کند.
خدمات غربالگری برای گروههای هدف
وزارت بهداشت اعلام کرده است خدمات مرتبط با برنامههای غربالگری در سطح یک شبکه بهداشت ارائه میشود.
زنان ۳۰ تا ۶۹ سال یکی از جمعیتهای هدف این برنامهها هستند. همچنین زنان و مردان ۵۰ تا ۶۹ سال نیز در برنامههای مرتبط با برخی سرطانها قرار دارند.
بر اساس اظهارات مدیرکل دفتر بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، خدمات مرتبط در سطح یک شبکه بهداشت توسط ماماها و پزشکان عمومی ارائه میشود.
ارائه این خدمات در سطح شبکه بهداشت میتواند دسترسی گروههای هدف به بررسیهای اولیه و خدمات پیشگیرانه را افزایش دهد.
پیشگیری از سرطان از کجا آغاز میشود؟
پیشگیری از سرطان یک فرآیند چندمرحلهای است که از سیاستگذاری و آموزش عمومی آغاز میشود و تا اصلاح سبک زندگی، کاهش عوامل خطر، غربالگری و تشخیص زودهنگام ادامه پیدا میکند.
کاهش مصرف دخانیات، توجه به وزن و تغذیه، افزایش آگاهی درباره عوامل خطر، مراجعه بهموقع برای دریافت خدمات پزشکی و شرکت در برنامههای غربالگری برای گروههای هدف، از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در مسیر پیشگیری و تشخیص زودهنگام اهمیت داشته باشند.
در عین حال، وزارت بهداشت بر اهمیت پیشگیری سطح چهارم نیز تأکید کرده است. در این سطح، هدف جلوگیری از اقدامات پزشکی غیرضروری و استفاده از روشهای درمانی بدون شواهد کافی است.
به گفته جندقی، صرف انتشار یک مقاله یا تبلیغ نباید باعث استفاده از یک روش درمانی جدید شود و اثربخشی واقعی روشهای درمانی باید مورد توجه قرار گیرد. اخلاق پزشکی و رضایت آگاهانه بیمار نیز در این زمینه اهمیت دارد.
جمعبندی
پیشگیری از سرطان میتواند بخش مهمی از برنامههای سلامت فردی و عمومی باشد. وزارت بهداشت اعلام کرده است که حدود ۴۰ درصد سرطانها قابل پیشگیری هستند و کاهش عوامل خطر، تشخیص زودهنگام و خودمراقبتی میتوانند نقش مهمی در کاهش بار این بیماری داشته باشند.
مصرف دخانیات، اضافهوزن، رژیم غذایی نامناسب، برخی عوامل عفونی و مواجهه با عوامل محیطی از جمله مواردی هستند که در بروز سرطان نقش دارند.
در کنار کاهش عوامل خطر، تشخیص سرطان در مراحل اولیه اهمیت زیادی دارد. برنامههای غربالگری سرطان پستان، روده بزرگ و دهانه رحم در شبکه بهداشت کشور با هدف شناسایی زودهنگام موارد مشکوک و ارجاع افراد دنبال میشود.
در نهایت، افزایش آگاهی عمومی و دسترسی به خدمات پیشگیرانه میتواند به افراد کمک کند پیش از پیشرفت بیماری برای حفظ سلامت خود اقدام کنند.