کمبود دارو چرا به یک بحران تبدیل شده است؟
کمبود دارو در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای حوزه سلامت تبدیل شده است؛ مشکلی که فقط به نبود چند قلم دارو در داروخانهها محدود نمیشود، بلکه نتیجه مجموعهای از مشکلات اقتصادی در زنجیره تولید، توزیع و مصرف دارو است.
بیماری که نسخه به دست از یک داروخانه به داروخانه دیگر مراجعه میکند، در واقع با پیامدهای یک ساختار پیچیده اقتصادی روبهرو است. پشت قفسههای خالی داروخانهها تنها مشکل تولید یا واردات وجود ندارد؛ بلکه عواملی مانند تأخیر پرداخت بیمهها، کاهش نقدینگی، قیمتگذاری دستوری، کاهش انگیزه سرمایهگذاری و ضعف رقابت نیز در شکلگیری این شرایط نقش دارند.
کارشناسان معتقدند برای حل مشکل کمبود دارو باید کل زنجیره اقتصاد دارو اصلاح شود؛ زیرا تغییر یک بخش بدون توجه به سایر بخشها نمیتواند راهحل پایدار ایجاد کند.
دلایل اقتصادی ایجاد کمبود دارو چیست؟
بازار دارو مانند هر بازار دیگری نیازمند تعادل میان تولیدکننده، عرضهکننده و مصرفکننده است. زمانی که این تعادل از بین برود، نتیجه آن کاهش عرضه و افزایش فشار بر بیماران خواهد بود.
یکی از مهمترین دلایل کمبود دارو، فاصله میان هزینه واقعی تولید و قیمت تعیینشده برای دارو است. اگر تولیدکننده نتواند هزینههای خود را پوشش دهد، ادامه تولید برای او دشوار میشود و در نهایت عرضه دارو کاهش پیدا میکند.
همچنین شرکتهای دارویی برای ادامه فعالیت به نقدینگی کافی نیاز دارند. تأخیر در پرداخت مطالبات، افزایش هزینه مواد اولیه و مشکلات تأمین مالی میتواند توان تولیدکنندگان را کاهش دهد.
نقش قیمتگذاری دستوری در کمبود دارو
قیمتگذاری دستوری یکی از موضوعات مهم در اقتصاد دارو است. زمانی که قیمت دارو بدون توجه به شرایط واقعی اقتصادی تعیین شود، ممکن است تولیدکننده با زیان مواجه شود.
البته واقعی شدن قیمت دارو به معنای حذف حمایت از بیماران نیست. مسئله اصلی این است که حمایت باید به شکل هدفمند انجام شود.
به جای اینکه دولت قیمت یک کالا را مصنوعی پایین نگه دارد، میتواند حمایت را به سمت افراد نیازمند هدایت کند تا هم تولیدکننده توان ادامه فعالیت داشته باشد و هم بیمار تحت فشار قرار نگیرد.
آیا یارانه دارو بهترین روش حمایت از مردم است؟
حمایت از بیماران یک ضرورت است، اما روش حمایت اهمیت زیادی دارد. یارانهای که به کالا تعلق میگیرد همیشه به صورت عادلانه به دست همه افراد نمیرسد.
ممکن است فردی که مصرف بیشتری دارد، سهم بیشتری از یارانه عمومی دریافت کند، در حالی که فرد نیازمند واقعی حمایت کافی دریافت نکند.
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند بهتر است حمایتهای دولتی به جای تمرکز بر ارزان نگه داشتن کالا، به افزایش قدرت خرید افراد نیازمند اختصاص پیدا کند.
در این مدل، دولت همچنان وظیفه حمایت از سلامت مردم را دارد، اما مسیر حمایت اصلاح میشود.
تأثیر بیمهها و نقدینگی بر تأمین دارو
بیمهها نقش مهمی در بازار دارو دارند. اگر مطالبات داروخانهها و شرکتهای دارویی به موقع پرداخت نشود، زنجیره تأمین دارو با مشکل مواجه میشود.
داروخانه برای حفظ موجودی خود نیازمند سرمایه در گردش است. زمانی که منابع مالی آن به دلیل تأخیر پرداخت بیمهها محدود شود، توان خرید و نگهداری دارو کاهش پیدا میکند.
بنابراین حل مشکل کمبود دارو بدون اصلاح رابطه میان بیمهها، تولیدکنندگان و داروخانهها امکانپذیر نیست.
رقابت چگونه میتواند مشکل کمبود دارو را کاهش دهد؟
یکی دیگر از عوامل مهم در اصلاح بازار دارو، ایجاد رقابت واقعی است. اگر بازار در اختیار تعداد محدودی تولیدکننده یا واردکننده باشد، امکان افزایش هزینه و کاهش کیفیت خدمات بیشتر میشود.
رقابت باعث میشود تولیدکنندگان برای حفظ بازار خود، کیفیت را افزایش دهند، هزینهها را کنترل کنند و خدمات بهتری ارائه دهند.
البته آزادسازی اقتصادی بدون ایجاد رقابت کافی نمیتواند نتیجه مطلوب داشته باشد. اگر تنها قیمتها آزاد شوند اما انحصار باقی بماند، مصرفکننده همچنان با مشکل مواجه خواهد بود.
نقش حق مالکیت و آزادی اقتصادی در بازار دارو
فعالان اقتصادی زمانی برای سرمایهگذاری بلندمدت اقدام میکنند که نسبت به آینده بازار اطمینان داشته باشند.
اگر تولیدکننده نداند قیمت محصول چگونه تعیین میشود، اگر داروخانه از زمان دریافت مطالبات خود مطمئن نباشد و اگر قوانین دائماً تغییر کنند، انگیزه سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند.
در اقتصاد دارو نیز مانند سایر بخشها، ثبات قوانین، احترام به حق مالکیت و وجود فضای رقابتی میتواند زمینه رشد و توسعه را فراهم کند.
راهکارهای کاهش کمبود دارو چیست؟
حل مشکل کمبود دارو نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است:
- اصلاح نظام قیمتگذاری دارو
- پرداخت منظم مطالبات بیمهها
- افزایش رقابت در تولید و واردات
- حمایت مستقیم از بیماران نیازمند
- کاهش انحصار در بازار دارو
- ایجاد ثبات در قوانین اقتصادی
هیچ اصلاحی به تنهایی نمیتواند مشکل دارو را حل کند. باید تمام حلقههای زنجیره دارو از تولیدکننده تا مصرفکننده مورد توجه قرار گیرد.
جمعبندی
کمبود دارو فقط یک مشکل مربوط به تولید یا واردات نیست؛ بلکه نتیجه مجموعهای از تصمیمهای اقتصادی است که سالها بر بازار دارو تأثیر گذاشتهاند.
قیمتگذاری غیرواقعی، مشکلات نقدینگی، تأخیر بیمهها، ضعف رقابت و حمایتهای ناکارآمد از جمله عواملی هستند که میتوانند باعث اختلال در تأمین دارو شوند.
راهحل پایدار این است که حمایت از بیماران حفظ شود، اما ساختار اقتصادی دارو نیز اصلاح شود. ایجاد رقابت، پرداخت بهموقع بیمهها، تقویت تولید و هدایت حمایتها به سمت افراد نیازمند میتواند مسیر کاهش کمبود دارو را هموار کند.
در نهایت باید پذیرفت که قفسه خالی داروخانهها تنها نشانه یک مشکل دارویی نیست؛ بلکه علامتی از چالشهای عمیقتر اقتصادی است که برای حل آن نیاز به اصلاحات اساسی وجود دارد.