تأمین دارو صرفاً به تولید یا واردات یک محصول ختم نمیشود؛ بلکه زنجیرهای است شامل مواد اولیه، ارز، تولید، حمل و توزیع که هرگونه وقفه در آن میتواند به کمبود دارو در داروخانهها منجر شود.
این موضوع درباره فرآوردههای مشتق از پلاسما، که در درمان بیماریهای حیاتی کاربرد دارند، حساسیت بیشتری پیدا میکند.
بخشی از نیاز کشور به این داروها از طریق واردات تأمین میشود و تمرکز تأمینکنندگان در چند کشور اروپایی، این گروه دارویی را در برابر تحولات ارزی و سیاسی آسیبپذیر کرده است.
از حدود یک میلیارد دلار واردات دارویی کشور، نزدیک به ۲۰۰ میلیون دلار (یکپنجم) صرف این فرآوردهها میشود؛ رقمی که نشان میدهد این داروها هم در تأمین سلامت و هم در سیاست ارزی کشور نقش مهمی دارند.
محدودیتهای بانکی و مالی ناشی از تحریم، حتی وقتی واردات دارو از نظر قانونی مجاز است، میتواند فرآیند پرداخت، بیمه و حمل کالا را دشوار و زمان رسیدن دارو را طولانیتر کند.
ایران از مزیت تولید داخلی پلاسما بهعنوان ماده اولیه برخوردار است و ظرفیت علمی برای پالایش این فرآوردهها نیز شکل گرفته، اما محدودیت ظرفیت تولید باعث شده وابستگی به واردات همچنان ادامه داشته باشد. راهکار واقعبینانه ترکیبی است از افزایش تدریجی تولید داخلی در بلندمدت و تنوعبخشی به مبادی واردات (از جمله بررسی گزینههایی مانند چین) در کوتاهمدت، البته با معیارهایی چون کیفیت و پایداری عرضه، نه صرفاً ملاحظات سیاسی.
یکی از موانع توسعه تولید داخلی، نبود انگیزه اقتصادی کافی است؛ اگر سیاست ارزی و قیمتگذاری بهگونهای باشد که تولید داخلی نتواند با واردات یارانهدار رقابت کند، سرمایهگذاری در این حوزه کند میشود.
راهکار دیگر، ایجاد ذخیره استراتژیک متناسب با الگوی مصرف است تا اختلال موقت در واردات به کمبود فوری دارو برای بیمار تبدیل نشود.
در مجموع، برنامه پیشنهادی شامل شش محور است: افزایش تولید داخلی، تنوع در مبادی وارداتی، ذخیره استراتژیک، سازوکار ارزی ویژه برای داروهای حیاتی، اصلاح سیاست قیمتگذاری برای تشویق سرمایهگذاری، و پایش مستمر موجودی با هشدار زودهنگام.
در پایان، امنیت دارویی واقعی فراتر از «خودکفایی» ساده تعریف میشود؛ کشوری امن است که همزمان ظرفیت تولید داخلی، منابع وارداتی متنوع، ذخیره استراتژیک و امکان تأمین مالی در شرایط بحرانی داشته باشد. کاهش وابستگی در تولید فرآوردههای پلاسمایی، بیش از یک برنامه اقتصادی، بخشی از سیاست امنیت سلامت کشور محسوب میشود.